Ayrışma ve aşınma

Kısaca: Ayrışma kayaları bulundukları yerde parçalar ve bozar; aşınma (erozyon) ise gevşeyen malzemeyi kaldırıp taşır. Birlikte uzun zaman dilimleri içinde vadileri, kıyıları ve dağları biçimlendirirler.

Biraz daha ayrıntılı: Başlıca etkenler su, buz, rüzgâr, sıcaklık değişimleri ve canlılardır. Taşınan malzeme başka bir yerde kum, çakıl ya da çamur olarak yeniden birikir.

Ayrıntılı

• Fiziksel ayrışma: Donan su kaya çatlaklarında genleşerek kayayı parçalar; büyük sıcaklık farkları ve tuz kristalleri de kayayı gevşetir.
• Kimyasal ayrışma: Su ve içinde çözünmüş maddeler mineralleri çözer ya da değiştirir; örneğin kireçtaşının çözünmesi ya da demir içeren kayaların paslanması.
• Biyolojik ayrışma: Bitki kökleri yarıklara girer, likenler ve mikroorganizmalar kaya yüzeyini aşındırır.
• Suyla aşınma: Akarsular zemini oyarak derinleşir; bilinen bir örnek, Colorado Nehri’nin çok uzun bir sürede biçimlendirdiği Büyük Kanyon’dur.
• Buzla aşınma: Buzullar vadileri geniş U biçimli vadilere dönüştürür ve molozları moren olarak yığar.
• Rüzgârla aşınma: Kurak bölgelerde rüzgâr ince malzemeyi uçurur ve kayaları törpüler; başka yerlerde kumulları biriktirir.
• Kıyı aşınması: Dalgalar ve fırtına kabarmaları yalıyarları aşındırır ve falezlerin çökmesine yol açabilir.
• Toprak erozyonu: Bitki örtüsünün olmadığı yerlerde yağmur ve rüzgâr verimli toprağı alıp götürür; çitler, teraslar ve bitki örtüsü buna karşı korur.
• Birikme: Taşınan malzeme başka yerlerde akarsu deltaları, plajlar ya da taşkın ovaları gibi yeni yer şekilleri oluşturur (gletscher-und-eiszeiten, flussdeltas-und-ihre-entstehung, wuesten-und-wuestenbildung).